Καλώς ήρθατε σε μια παρουσίαση που αναλύει τον δυναμικό κόσμο της επιστήμης και της έρευνας στην Ελλάδα. Σε αυτό το σημείο δεν θα βρείτε τυπικές πληροφορίες, αλλά μια πλήρη απεικόνιση του οικοσυστήματος: από τα φιλόδοξα ερευνητικά έργα και τις υποδομές που τα ενισχύουν, μέχρι τους ανθρώπους που βρίσκονται πίσω από κάθε ανακάλυψη και τους προσβάσιμους πόρους που μπορούν να αξιοποιήσουν επαγγελματίες και πολίτες. Σκοπός μας είναι να σας προσφέρουμε πρακτική γνώση για το πώς διαμορφώνεται το τοπίο της καινοτομίας.
Ελεύθερη Επιστήμη και Διαχείριση Δεδομένων
Η Ανοιχτή Επιστήμη δεν αποτελεί μια μόδα, αλλά μια θεσμική επιταγή που αλλάζει τον τρόπο που δουλεύουμε. Στο Horizon Europe, η απευθείας ανοιχτή δυνατότητα πρόσβασης στις δημοσιεύσεις είναι υποχρεωτική. Αυτό σημαίνει ότι το πλήρες κείμενο του άρθρου σας πρέπει να είναι διαθέσιμο σε ένα ανοιχτό αρχείο, όπως το Zenodo ή το HELIX του ΕΚΤ, κατά την χρονική στιγμή δημοσίευσης, δίχως περίοδο εμπάργκο. Το έξοδο των άρθρων (APCs) πληρώνεται από το έργο, αλλά χρειάζεται να το συμπεριλάβετε στον προϋπολογισμό σας.
Το Πλάνο Διαχείρισης Δεδομένων (DMP) είναι ένα ενεργό έγγραφο που ξεκινά στους πρώτους έξι μήνες του έργου. Δεν είναι τυπική ενέργεια, αλλά βοήθημα προστασίας για τα δεδομένα σας. Πρέπει να απαντήσει σε 4 ερωτήματα: Τι δεδομένα θα δημιουργηθούν; Πώς θα δομηθούν και θα καταγραφούν; Πού θα τοποθετηθούν με ασφάλεια; Πώς θα κοινοποιηθούν και πότε; Η αξιοποίηση του μοντέλου DMPonline από το OpenAIRE είναι μια καλή πρακτική που εξοικονομεί διάρκεια.
Η αρχή «όσο ανοιχτό είναι δυνατόν, όσο κλειστό είναι απαραίτητο» είναι ο θεμελιώδης κανόνας. Υπάρχουν θεμιτοί αιτίες για να κρατήσετε δεδομένα περιορισμένα, όπως η ασφάλεια ατομικών δεδομένων υγείας (GDPR) ή η εμπορική εκμετάλλευση μιας επινόησης. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οφείλετε να το αιτιολογήσετε στο DMP. Αυτό που δεν είναι επιτρεπτό είναι το «κλειστά εξ προεπιλογής». Οι αξιολογητές εξετάζουν πλέον την ποιότητα της διοίκησης δεδομένων με την αντίστοιχη επιμέλεια που εξετάζουν την επιστημονική μεθοδολογία.
Πρακτικά, η οργάνωση των δεδομένων ξεκινά από την ονομασία των εγγράφων. Μια σύμβαση όπως «ΕΡΓΟ_ΠΕΙΡΑΜΑ_ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ_ΕΚΔΟΣΗ» προλαμβάνει το ακαταστασία. Η φύλαξη σε 3 αντιγραμμένα (ένα τοπικά, ένα σε θεσμικό server, ένα σε cloud) είναι το ελάχιστο επίπεδο ασφαλείας. Αφιερώστε ώρα στη ανάπτυξη πληροφοριών: ένα αρχείο δίχως περιγραφή είναι σαν ένα έντυπο δίχως επικεφαλίδα στη
Προσωπικό και Προσόντα
Σε κάθε δημοσίευση και πατέντα κρύβονται άνθρωποι με ειδικές δεξιότητες. Το ελληνικό ερευνητικό δυναμικό ξεχωρίζει από εξαιρετικά υψηλό ποσοστό κατόχων διδακτορικού, αλλά η πρόκληση είναι η σύνδεση με την αγορά εργασίας. Παρατηρούμε μια αυξανόμενη ζήτηση για Data Stewards και Research Software Engineers, ρόλους που δεν ήταν διαθέσιμοι πριν από μια δεκαετία. Αυτοί οι επαγγελματίες εξασφαλίζουν ότι τα ερευνητικά δεδομένα είναι FAIR (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable).
Η μεταφορά των ερευνητών είναι βασικό στοιχείο του συστήματος. Οι δράσεις Marie Skłodowska-Curie (MSCA) δεν είναι απλώς υποτροφίες, αλλά πλήρη προγράμματα εκπαίδευσης. Ένας μεταδιδακτορικός ερευνητής που εντάσσεται σε ένα Δίκτυο Καινοτόμου Εκπαίδευσης (ITN) αποκτά εμπειρία σε τρεις ξεχωριστούς τομείς: ακαδημία, βιομηχανία και δημόσιο φορέα. Αυτή η τριχοτόμηση διαμορφώνει ένα προφίλ κατάλληλο να ηγηθεί διεπιστημονικών ομάδων στο μέλλον.
Για τους νέους επιστήμονες, η ανάπτυξη εγκάρσιων δεξιοτήτων είναι εξίσου σημαντική με την εξειδίκευση. Η ικανότητα σύνταξης προτάσεων (grant writing), η διαχείριση έργων και η επικοινωνία της επιστήμης είναι εφόδια που διευρύνουν τις επαγγελματικές επιλογές. Συμβουλεύουμε την παρακολούθηση εξειδικευμένων σεμιναρίων από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαχείρισης Έρευνας (EARMA) ή τα γραφεία μεταφοράς τεχνολογίας των πανεπιστημίων, που συχνά προσφέρουν δωρεάν εργαστήρια.
Η διαρροή εγκεφάλων (brain drain) αλλάζει σταδιακά μέσω συγκεκριμένων θεσμικών παρεμβάσεων. Προγράμματα επαναπατρισμού, όπως οι έδρες «Σταύρος Νιάρχος» ή οι θέσεις του ΙΤΕ (Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας), παρέχουν ανταγωνιστικούς μισθούς και αυτονομία. Το επιθυμητό για έναν έμπειρο ερευνητή που επιστρέφει δεν είναι μόνο ο μισθός, αλλά η ευκαιρία να στήσει τη δική του ανεξάρτητη ερευνητική ομάδα με εγγυημένη χρηματοδότηση για τα πρώτα πέντε χρόνια.
Οικονομικά Εργαλεία και Πόροι
Το χρηματοδοτικό σκηνικό είναι πολυεπίπεδο και πολλές φορές δυσνόητο, γι’ αυτό χρειάζεται να το εξετάσουμε πρακτικά. Στην κορυφή τοποθετείται το Horizon Europe, το πρόγραμμα-πλαίσιο της ΕΕ με προϋπολογισμό άνω των 95 δις ευρώ. Για την Ελλάδα, το ενδιαφέρον εστιάζεται στον Πυλώνα 2 (Παγκόσμιες Προκλήσεις) και στις δράσεις Marie Skłodowska-Curie. Η συμμετοχή απαιτεί εγγραφή στο Funding & Tenders Portal και λήψη ενός μοναδικού κωδικού PIC (Participant Identification Code).
Σε εθνικό επίπεδο, το ΕΣΠΑ 2021-2027 μέσω της ΓΓΕΚ (Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας) στηρίζει στοχευμένες δράσεις. Η δράση «Ερευνώ – Καινοτομώ» είναι η σημαία για τις επιχειρήσεις, καλύπτοντας από βασική έρευνα έως βιομηχανική επίδειξη. Αυτό που πολλές φορές παραβλέπεται είναι οι εθνικές υποδομές, όπως ο ΕΛΚΕ (Ειδικός Λογαριασμός Κονδυλίων Έρευνας) των πανεπιστημίων, που παρέχει διοικητική υποστήριξη και διαχειρίζεται τα κονδύλια με διαφάνεια.
Πέραν των επιχορηγήσεων, υπάρχουν εναλλακτικοί πόροι που αξίζουν την προσοχή σας. Οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης διοχετεύονται σε μεγάλα εμβληματικά έργα, ενώ το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) παρέχει ευέλικτες χρηματοδοτήσεις για μεταδιδακτορικούς ερευνητές και μικρές ομάδες. Το κλειδί εδώ είναι η συμπληρωματικότητα: μπορείτε να συνδυάσετε ένα εθνικό πρόγραμμα για εξοπλισμό με μια ευρωπαϊκή δράση για ανταλλαγές προσωπικού, δημιουργώντας ένα υβριδικό χρηματοδοτικό πακέτο.
Η πρόσβαση σε επιχειρηματικά κεφάλαια (VC) για τεχνοβλαστούς (spin-offs) έχει ωριμάσει σημαντικά. Ταμεία όπως το Metavallon και το Uni.Fund στοχεύουν σε εταιρείες έντασης γνώσης. Ωστόσο, η γέφυρα μεταξύ επιχορήγησης και επένδυσης είναι το λεγόμενο «κοιλάδι του θανάτου». Για να το γεφυρώσετε, αναζητήστε προγράμματα απόδειξης της ιδέας (Proof of Concept) που καλύπτουν τα πρώτα εμπορικά βήματα πριν το προϊόν είναι έτοιμο για επενδυτές.
Η Αρχιτεκτονική των Ερευνητικών Έργων
Ένα νεωτερικό ερευνητικό έργο δεν είναι μόνο μια ιδέα, αλλά μια σύνθετο σύστημα με ορισμένα στάδια ωρίμανσης. Ξεκινά από το Επίπεδο Τεχνολογικής Ετοιμότητας (TRL) 1, όπου βλέπουμε τις βασικές αρχές, και ολοκληρώνεται έως το TRL 9, όπου ένα σύστημα δοκιμάζεται σε επιχειρησιακό περιβάλλον. Η εμβάθυνση αυτής της κλίμακας είναι απαραίτητη γιατί προσδιορίζει το είδος της χρηματοδότησης που είστε σε θέση να αιτηθείτε και τους συνεργάτες που απαιτείτε σε κάθε φάση.
Στην Ελλάδα, τα πλείστα συνεργατικά έργα κινούνται μεταξύ TRL 3 και TRL 7, συνδέοντας την ακαδημαϊκή γνώση με τη βιομηχανική εφαρμογή. Η αποτελεσματικότητα ενός έργου στηρίζεται από τον σαφή διαχωρισμό των πακέτων εργασίας (Work Packages). Κάθε πακέτο έχει δικό του προϋπολογισμό, παραδοτέα και χρονοδιάγραμμα. Αυτή η αρθρωτή λογική καθιστά δυνατό σε διεπιστημονικές ομάδες να δραστηριοποιούνται παράλληλα χωρίς να απολέσουν τη συνολική εικόνα του στόχου.
Η παρουσίαση μιας πρότασης απαιτεί στρατηγική σκέψη πέρα από την επιστημονική αριστεία. Πρέπει να εξετάσετε τον αντίκτυπο (impact) και την υλοποίηση (implementation). Οι αξιολογητές ψάχνουν σαφείς οδούς προς την αγορά ή την κοινωνική αφομοίωση. Αυτό υποδηλώνει πως ένα έργο βιοτεχνολογίας δεν επαρκεί να παρουσιάσει ένα νέο μόριο, αλλά πρέπει να εισηγηθεί ένα επιχειρηματικό σχέδιο για την κλινική του αξιοποίηση και την κάλυψη ρυθμιστικών κενών.
Η κοινοπραξία είναι ο ακρογωνιαίος λίθος. Μια τυπική σύμπραξη περιλαμβάνει έναν ακαδημαϊκό συντονιστή, δύο ερευνητικά κέντρα, μια μεγάλη επιχείρηση και δύο μικρομεσαίες καινοτόμες εταιρείες. Αυτή η ισορροπία διασφαλίζει ότι η γνώση μεταδίδεται από το εργαστήριο στην παραγωγή. Η διαχείριση της διανοητικής ιδιοκτησίας (IP) πρέπει να καθοριστεί εξαρχής μέσω μιας Συμφωνίας Κοινοπραξίας (Consortium Agreement), αποτρέποντας μελλοντικές διαμάχες για τις πατέντες.
Υποδομές και Κόμβοι Αριστείας
Η πρωτοποριακή έρευνα προϋποθέτει υποδομές που συχνά είναι μη εφικτό να αποκτήσει ένα ξεχωριστό ίδρυμα. Η Ελλάδα συμμετέχει σε πανευρωπαϊκές υποδομές όπως είναι το ELIXIR για βιοπληροφορική και το CESSDA για κοινωνικές επιστήμες. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι ένας ερευνητής σε ένα μικρό περιφερειακό πανεπιστήμιο μπορεί να αποκτήσει πρόσβαση σε υπερυπολογιστικές πλατφόρμες ή βάσεις γονιδιωματικών δεδομένων που φιλοξενούνται στο εξωτερικό, υποβάλλοντας απλώς ένα αίτημα χρήσης.
Σε φυσικό επίπεδο, εγκαταστάσεις όπως το Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών «Δημόκριτος» και το Αστεροσκοπείο Αθηνών εργάζονται ως κόμβοι ανοιχτής πρόσβασης. Αυτό που οφείλετε να γνωρίζετε είναι η διαδικασία: καταθέτετε μια πρόταση πειράματος, η οποία αξιολογείται από επιτροπή με κριτήριο την επιστημονική αριστεία. Εάν εγκριθεί, η πρόσβαση είναι δωρεάν και τα έξοδα διαμονής συχνά καλύπτονται. Αυτό εκδημοκρατίζει την υψηλή τεχνολογία, καταργώντας τα οικονομικά εμπόδια.
Τα Τεχνολογικά Πάρκα, όπως είναι αυτό του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» (Λεύκιππος) και το Επιστημονικό Πάρκο Πατρών, δεν είναι απλά κτιριακά συγκροτήματα. Είναι οικοσυστήματα που στεγάζουν τεχνοβλαστούς και τμήματα R&D μεγάλων εταιρειών. Το πλεονέκτημα της συστέγασης είναι η άτυπη ανταλλαγή γνώσης και η πρόσβαση σε κοινό εξοπλισμό. Μια startup που ενοικιάζει χώρο σε ένα πάρκο μπορεί να αξιοποιήσει ένα ηλεκτρονικό μικροσκόπιο τελευταίας γενιάς με ωριαία χρέωση, αποφεύγοντας μια επένδυση εκατομμυρίων.
Οι ψηφιακές υποδομές αλλάζουν το παιχνίδι. Η υπηρεσία GRNET προσφέρει δικτυακή συνδεσιμότητα και υπερυπολογιστική ισχύ (ARIS). Για ένα ερευνητικό έργο που τρέχει προσομοιώσεις κλιματικής αλλαγής ή μοριακής δυναμικής, η πρόσβαση στον ARIS ελαττώνει τον χρόνο επεξεργασίας από εβδομάδες σε ώρες. Η διαδικασία αίτησης είναι απλή και η τεχνική υποστήριξη συνδράμει στη βελτιστοποίηση του κώδικα για παράλληλη επεξεργασία, μεγιστοποιώντας την απόδοση των πόρων σας.
Από το Εργαστήριο στην Αγορά
Η μεταφορά τεχνολογίας είναι η τέχνη της μετατροπής της γνώσης σε αξία, και στην Ελλάδα έχει αποκτήσει δομή. Τα Γραφεία Μεταφοράς Τεχνολογίας (TTOs) των πανεπιστημίων είναι το πρώτο σημείο επαφής. Ο ρόλος τους δεν είναι γραφειοκρατικός αλλά στρατηγικός: αξιολογούν την εμπορική ελκυστικότητα μιας ανακάλυψης, διενεργούν αναζήτηση προηγούμενης τέχνης (prior art) και διαπραγματεύονται συμφωνίες αδειοδότησης. Εάν είστε ερευνητής, επισκεφθείτε το TTO σας πριν δημοσιεύσετε οτιδήποτε, για να μην καταστρέψετε άθελά σας την προοπτική κατοχύρωσης κατοχύρωσης ευρεσιτεχνίας.
Η δημιουργία τεχνοβλαστού (spin-off) είναι μια συναρπαστική αλλά απαιτητική διαδρομή. Το νομικό πλαίσιο επιτρέπει στους ερευνητές να κατέχουν μετοχές και να συμμετέχουν στη διοίκηση, διατηρώντας παράλληλα την ακαδημαϊκή τους θέση. Ωστόσο, η σύγκρουση συμφερόντων πρέπει να διαχειρίζεται με διαφάνεια. Συνιστούμε τη σύσταση μιας Ιδιωτικής Κεφαλαιουχικής Εταιρείας (ΙΚΕ) λόγω της ευελιξίας της και του χαμηλού αρχικού κεφαλαίου, αφού πρώτα λάβετε την έγκριση της Επιτροπής Δεοντολογίας του ιδρύματός σας.
Οι δράσεις ωρίμανσης, όπως τα προγράμματα Proof of Concept (PoC), είναι ο συνδετικός κρίκος που συχνά λείπει https://pplg2018.gr/. Μια τυπική επιχορήγηση PoC καλύπτει δαπάνες όπως η ανάπτυξη πρωτοτύπου, η ανάλυση αγοράς και νομικές συμβουλές για την κατοχύρωση IP. Το ποσό κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 30.000 και 150.000 ευρώ. Το κρίσιμο ερώτημα που πρέπει να απαντήσετε στην αίτησή σας είναι: «Αποδείξαμε ότι η ιδέα λειτουργεί τεχνικά· τώρα θέλουμε να μάθουμε αν λειτουργεί εμπορικά».
Η δικτύωση με τη βιομηχανία δεν είναι μονόδρομος. Οι μεγάλες φαρμακευτικές ή εταιρείες πληροφορικής αναζητούν ενεργά συνεργασίες ανοιχτής καινοτομίας με ελληνικά εργαστήρια. Αυτό που προσφέρουν είναι πρόσβαση σε δεδομένα πραγματικού κόσμου και κλινικές δοκιμές. Αυτό που ζητούν είναι ευελιξία και ταχύτητα. Η συμβουλή μας είναι να έχετε έτοιμο ένα non-confidential pitch deck που να εξηγεί σε απλή γλώσσα το πρόβλημα που λύνετε και την επιστημονική σας υπεροχή, χωρίς να αποκαλύπτει εμπορικά μυστικά.
Διεθνής Δικτύωση και Στρατηγικές Συνεργασίες
Η επιστήμη είναι θεμελιωδώς διεθνής και η συμμετοχή σας σε ευρωπαϊκά δίκτυα ενισχύει τον αντίκτυπο της εργασίας σας. Οι Δράσεις COST (European Cooperation in Science and Technology) είναι ο ευκολότερος τρόπος για να ξεκινήσετε. Δεν καλύπτουν την ίδια την έρευνα, αλλά καλύπτουν έξοδα δικτύωσης, ταξιδιών και συναντήσεων. Η ένταξη σε μια Δράση COST σας δίνει πρόσβαση σε μια κοινότητα εκατοντάδων ερευνητών και συχνά καταλήγει σε μελλοντικές προτάσεις Horizon Europe.
Οι διμερείς συμφωνίες της ΓΓΕΚ με χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία και το Ισραήλ προσφέρουν στοχευμένες προκηρύξεις. Αυτές οι δράσεις είναι ηπιότερο ανταγωνιστικές από τις πανευρωπαϊκές και επιτρέπουν βαθύτερη συνεργασία. Για παράδειγμα, ένα ελληνογαλλικό έργο μπορεί να επιδοτηθεί από κοινού, με κάθε πλευρά να αναλαμβάνει τα δικά της έξοδα από τον εθνικό της φορέα. Το πλεονέκτημα είναι η απλοποιημένη γραφειοκρατία και η ικανότητα ανταλλαγής διδακτορικών φοιτητών με πλήρη υποτροφία.
Η συμμετοχή σε μεγάλα συνέδρια χρειάζεται στρατηγική, όχι απλή παρουσία. Διαλέξτε συνέδρια που παρέχουν «matchmaking sessions» ή «poster pitches». Προετοιμάστε μια παρουσίαση διάρκειας τριών λεπτών που να αναλύει το πρόβλημα, τη λύση και το τι ζητάτε (συνεργάτη, δεδομένα, χρηματοδότηση). Μην παραβλέπετε τα ψηφιακά εργαλεία: κρατήστε ένα ενημερωμένο προφίλ στο ResearchGate ή στο LinkedIn, όπου θα αναρτάτε τακτικά τις επιστημονικές σας δημοσιεύσεις και τις επιτυχίες των έργων σας.
Ο ρόλος του Εθνικού Σημείου Επαφής (NCP) είναι πολύτιμος και υποχρησιμοποιείται. Κάθε θεματική περιοχή του Horizon Europe έχει έναν ανάλογο NCP στην Ελλάδα, συνήθως επανδρωμένο από έμπειρους επιστήμονες. Μπορείτε να προγραμματίσετε δωρεάν ραντεβού για να ελέγξουν την ιδέα της πρότασής σας πριν την υποβολή. Θα σας πουν με ειλικρίνεια αν η ιδέα ταιριάζει στην προκήρυξη, ποια είναι τα αδύνατα σημεία και πώς να ξεπεράσετε τυπικά λάθη που καταλήγουν σε απόρριψη.
Αξιολόγηση και Μέτρηση Επίδρασης
Η επίτευξη στην έρευνα δεν μετριέται μόνο με τον πλήθος των δημοσιεύσεων. Το σύστημα αξιολόγησης μετατοπίζεται προς την ποιοτική αξιολόγηση του αντικτύπου. Η Διακήρυξη DORA (San Francisco Declaration on Research Assessment) υποστηρίζει την αξιολόγηση του περιεχομένου ενός άρθρου και όχι του δείκτη απήχησης (Impact Factor) του περιοδικού. Ως ερευνητική μονάδα, χρειάζεται να υιοθετούμε αφηγηματικά βιογραφικά (narrative CVs) που περιγράφουν τη συμβολή μας στην επιστήμη και την κοινωνία με συγκεκριμένα παραδείγματα.
Ο αντίκτυπος έχει πολλές διαστάσεις: επιστημονική, οικονομική, κοινωνική και πολιτική. Ένα έργο για την ποιότητα του αέρα στην Αθήνα έχει επιστημονικό αντίκτυπο αν παρουσιάσει νέα μοντέλα, αλλά κοινωνικό αντίκτυπο αν τα δεδομένα του χρησιμοποιηθούν από τον δήμο για να περιορίσει την κυκλοφορία σε μια περιοχή. Κατά τον σχεδιασμό ενός έργου, καταγράψτε συγκεκριμένους δείκτες απόδοσης (KPIs) για κάθε διάσταση. Μην μείνετε σε αόριστες υποσχέσεις για «βελτίωση της ποιότητας ζωής».
Η επικοινωνία των αποτελεσμάτων στο ευρύ κοινό είναι χρέος, όχι προνόμιο. Οι δράσεις «Επιστήμη για την Κοινωνία» ζητούν πλέον ένα ολοκληρωμένο πλάνο διάχυσης. Αυτό εμπεριέχει δραστηριότητες όπως:
- Οργάνωση ανοιχτών ημερών στο εργαστήριο για σχολεία.
- Παραγωγή σύντομων βίντεο κινουμένων σχεδίων που εξηγούν τα αποτελέσματα.
- Εμφάνιση σε νυχτερινές εκδηλώσεις όπως η «Βραδιά του Ερευνητή».
- Συγγραφή άρθρων πολιτικής (policy briefs) για υπεύθυνους χάραξης πολιτικής.
Η εσωτερική παρακολούθηση ενός έργου γίνεται μέσω δεικτών απόδοσης (KPIs) που ορίζονται στη συμφωνία επιχορήγησης. Αυτοί μπορεί να είναι ποσοτικοί (π.χ., 5 δημοσιεύσεις, 2 συνέδρια) ή ποιοτικοί (π.χ., υιοθέτηση μιας μεθοδολογίας από δημόσιο φορέα). Η συμβουλή μας είναι να καθορίσετε ρεαλιστικούς στόχους. Είναι προτιμότερο να δηλώσετε 3 δημοσιεύσεις και να παρουσιάσετε 4, παρά να στοχεύσετε για 10 και να αποτύχετε, δημιουργώντας αρνητική εικόνα για μελλοντικές αξιολογήσεις.